تقريبا سالى نيم ميليون « 1 » « ليرهء انگليس » براى ساختن كليساها و مدارس و پل‌ها ، از ابتداى ترقّى اين شهر صرف شده [ است ] . « كليساى سنت استيفن » ، در سال 1300 مسيحى آغاز شده و در سال 1500 [ م . ] تمام شد . خيلى قابل تماشا است . زنگى كه در اين كليسا است ، بسيار بزرگ است . از 180 عرّاده توپ ، كه به غلبه از دولت « عثمانى » ، هنگام جنگ گرفتند ، آب كرده ، اين زنگ را ريختند . وزنش 200 ، 11 رطل « 2 » است . بالجمله ، بعد از تماشاى بعضى اماكن معتبره ، [ به ] منزل آمده ، شب ساعت 9 ، به طرف « برلن » حركت كردم . شب را در كمال استراحت خوابيدم . روز دوشنبه ، بيست و هفتم [ شوال 1304 ه . ق . ] صبح كه بيدار شدم ، ديدم طرفين راه ، تا چشم كار مىكند ، زمين مثل « زمرّد » سبز بود . گل‌هاى شقايق سرخ و سفيد و اوراد « 3 » خودرو ، چشم را خيره مىكرد . معلوم شد ديشب هم از ميان آبادىهاى بسيار عبور نموده‌ايم . امروز از چند « سوراخ كوه » « 4 » گذشتيم . يكى زياد طولانى بود . يك ربع از ظهر گذشته ، وارد « برلن » شديم . همراهانى كه از پيش آمده بودند ، سر « استاسيون » حاضر بودند . از كالسكهء بخار پياده شده ، سوار كالسكهء اسبى شده ، رفتيم به مهمان‌خانه موسوم به « قيصر هف » ، « 5 » يعنى « مهمان‌خانهء قيصر » . اين مهمان‌خانهء قشنگ‌تر و پاكيزه‌ترين مهمان‌خانه‌هاى « برلن » است اسباب مكمّلى از قبيل ميز و كرسى و تخت‌خواب و چراغ‌هاى برقيه و گاز دارد . هنگام عصر ، رفتم به تماشاى « جبه‌خانه » . « 6 » توپ‌هاى قديم و جديد متعدد زياد بود . يك توپى به طول 4 ذرع و يك چارك قطر دهنه‌اش مىشد . گفتند مال 300 سال قبل است . شمشيرى ديده شد ، گفتند مال « حضرت سليمان » است . تفنگ‌هاى بسيار قديم بزرگ [ و ] سنگين ديده شد ، كه كوچكتر از توپ‌هاى كوچك تروپ نبودند . دو سه توپ چرمى بود ، به اين عبارت كه شمش‌هاى آهن روى چرم پيچيده ، باز

--> ( 1 ) . در اصل : ميليان ( 2 ) . اگر هر رطل را 5 / 1 كيلو فرض كنيم ، وزن اين ناقوس 800 ، 16 كيلوگرم مىشود ، يعنى حدود 17 تن . ( 3 ) . جمع ورد . گل‌ها ، معمولا به گل سرخ مىگويند . ( 4 ) . تونل . ( 5 ) . در خاطرات وحيد ( ص 137 ) نام اين هتل « كايزرهف » آمده است . « كايزر » همان « قيصر » است . ( 6 ) . اسلحه‌خانه ، زرادخانه ، قورخانه .